معرفی داروهای تسکین دهنده عوارض شیمی درمانی

شیمی‌درمانی می‌تواند نقش مهمی در درمان یا کنترل بسیاری از سرطان‌ها داشته باشد، اما در کنار اثرات درمانی ممکن است عوارضی مانند تهوع و استفراغ، یبوست یا اسهال، زخم دهان، خستگی، کاهش سلول‌های خونی و آسیب اعصاب محیطی ایجاد کند. خبر خوب این است که امروزه بسیاری از این مشکلات با داروهای حمایتی و مراقبت‌های مناسب قابل پیشگیری یا کنترل هستند.

البته یک «داروی واحد» برای برطرف‌کردن همه عوارض شیمی‌درمانی وجود ندارد. دارویی که برای یک بیمار مناسب است ممکن است برای بیمار دیگری مناسب نباشد؛ زیرا انتخاب درمان حمایتی به نوع داروی شیمی‌درمانی، دوز و برنامه درمان، بیماری‌های زمینه‌ای، نتایج آزمایش خون و نوع عارضه بستگی دارد.

در این مقاله از بای‌بای‌سرطان با مهم‌ترین داروهای تسکین‌دهنده عوارض شیمی‌درمانی، کاربرد آنها و شرایطی که لازم است به‌جای خوددرمانی با تیم درمان تماس بگیرید آشنا می‌شویم.

توجه: نام داروهای این مقاله صرفاً برای آشنایی است و به معنای توصیه به مصرف نیست. بعضی از این داروها نسخه‌ای هستند و ممکن است با داروهای ضدسرطان یا بیماری‌های زمینه‌ای بیمار تداخل داشته باشند.

نکات کلیدی مقاله

• داروهای کنترل عوارض شیمی‌درمانی بر اساس نوع عارضه و رژیم درمانی بیمار انتخاب می‌شوند.
• برای پیشگیری از تهوع و استفراغ ممکن است از داروهایی مانند اوندانسترون، پالونوسِترون، آپرپیتانت، دگزامتازون و الانزاپین استفاده شود.
• برای نوروپاتی دردناک ناشی از شیمی‌درمانی، دولوکستین یکی از داروهایی است که پشتوانه علمی بهتری دارد.
• در برخی بیماران پرخطر، فیلگراستیم یا پگ‌فیلگراستیم برای کاهش خطر نوتروپنی تب‌دار تجویز می‌شود؛ این داروها برای همه بیماران لازم نیستند.
• درمان کم‌خونی، کاهش اشتها، اسهال، یبوست و زخم دهان باید بر اساس علت و شدت عارضه انجام شود.
• تب و بعضی علائم دیگر بعد از شیمی‌درمانی را نباید صرفاً با داروی خانگی کنترل کرد؛ برخی از آنها نیازمند ارزیابی فوری هستند.
• گیاهی یا طبیعی بودن یک محصول به معنای بی‌خطر بودن آن در دوران شیمی‌درمانی نیست.

چرا شیمی‌درمانی عوارض جانبی ایجاد می‌کند؟

بسیاری از داروهای شیمی‌درمانی سلول‌هایی را هدف قرار می‌دهند که با سرعت بالایی تقسیم می‌شوند. سلول‌های سرطانی معمولاً چنین ویژگی‌ای دارند، اما برخی سلول‌های سالم بدن نیز سرعت تقسیم بالایی دارند.

سلول‌های مغز استخوان، پوشش دستگاه گوارش، مخاط دهان و فولیکول‌های مو از جمله سلول‌هایی هستند که ممکن است تحت تأثیر شیمی‌درمانی قرار بگیرند. علاوه بر این، بعضی داروهای شیمی‌درمانی می‌توانند اثرات اختصاصی بر اعصاب، قلب، کلیه‌ها، ریه‌ها یا سایر اندام‌ها داشته باشند.

به همین دلیل نوع عوارض شیمی‌درمانی تا حد زیادی به نوع دارو و دوز آن وابسته است و حتی دو بیمار که درمان مشابهی دریافت می‌کنند ممکن است عوارض متفاوتی را تجربه کنند.

شایع‌ترین عوارض شیمی‌درمانی کدام‌اند؟

عوارض احتمالی بسته به رژیم درمان متفاوت‌اند، اما برخی از مشکلاتی که ممکن است در طول شیمی‌درمانی مشاهده شوند عبارت‌اند از:

• تهوع و استفراغ
• خستگی
• کاهش اشتها و تغییر وزن
• یبوست یا اسهال
• زخم و التهاب دهان
• ریزش مو
• کاهش گلبول‌های سفید و افزایش احتمال عفونت
• کم‌خونی
• کاهش پلاکت و افزایش احتمال خونریزی
• گزگز، بی‌حسی یا درد دست و پا در اثر نوروپاتی محیطی
• تغییرات پوست و ناخن
• تغییر حس چشایی و بویایی

وجود یک عارضه به این معنا نیست که همه بیماران آن را تجربه خواهند کرد. شدت عوارض نیز از فردی به فرد دیگر متفاوت است.

جدول داروهای تسکین‌دهنده عوارض شیمی‌درمانی

داروهای ضد تهوع و استفراغ ناشی از شیمی‌درمانی

تهوع و استفراغ ناشی از شیمی‌درمانی یا CINV از شناخته‌شده‌ترین عوارض درمان سرطان است، اما همه داروهای شیمی‌درمانی به یک اندازه باعث آن نمی‌شوند.

پزشکان رژیم‌های شیمی‌درمانی را بر اساس احتمال ایجاد تهوع و استفراغ طبقه‌بندی می‌کنند و داروهای پیشگیری‌کننده را بر همین اساس انتخاب می‌کنند.

آنتاگونیست‌های گیرنده 5-HT3

این گروه شامل داروهایی مانند:

• اوندانسترون (Ondansetron)
• گرانیسترون (Granisetron)
• پالونوسِترون (Palonosetron)

است. این داروها از پایه‌های مهم بسیاری از رژیم‌های پیشگیری از تهوع و استفراغ هستند.

آنتاگونیست‌های گیرنده NK1

داروهایی مانند:

• آپرپیتانت (Aprepitant)
• فوساپرپیتانت (Fosaprepitant)

در بعضی رژیم‌های شیمی‌درمانی با خطر بالاتر تهوع و استفراغ به سایر داروهای ضدتهوع اضافه می‌شوند.

دگزامتازون

دگزامتازون نیز در بسیاری از رژیم‌های پیشگیری از CINV استفاده می‌شود. مدت و مقدار مصرف آن به رژیم شیمی‌درمانی و ترکیب سایر داروهای ضدتهوع بستگی دارد.

الانزاپین

الانزاپین در اصل یک داروی ضدروان‌پریشی است، اما اثر ضدتهوع نیز دارد و در برخی رژیم‌های شیمی‌درمانی، به‌ویژه رژیم‌های با خطر بالای تهوع و استفراغ، می‌تواند بخشی از برنامه پیشگیری باشد.

در رژیم‌های شیمی‌درمانی با خطر بالای استفراغ، ممکن است ترکیبی از آنتاگونیست NK1 + آنتاگونیست 5-HT3 + دگزامتازون + الانزاپین استفاده شود.

لورازپام برای تهوع شیمی‌درمانی

لورازپام گاهی به‌عنوان داروی کمکی، به‌ویژه در بیمارانی که اضطراب یا تهوع انتظاری دارند، مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ اما معمولاً جایگزین داروهای اصلی ضدتهوع نیست.

داروهای تسکین‌دهنده درد بعد از شیمی‌درمانی

«درد بعد از شیمی‌درمانی» یک بیماری واحد نیست. بیمار ممکن است درد عضلانی، استخوانی، التهابی یا عصبی داشته باشد و درمان هرکدام متفاوت است.

در برخی دردهای خفیف ممکن است استامینوفن مورد استفاده قرار گیرد. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن و ناپروکسن نیز در بعضی بیماران قابل استفاده‌اند، اما مصرف آنها در بیمار تحت شیمی‌درمانی باید با احتیاط انجام شود.

برای مثال، اگر بیمار کاهش پلاکت، مشکل کلیوی، سابقه زخم یا خونریزی گوارشی داشته باشد یا داروهای خاصی مصرف کند، NSAIDها ممکن است مناسب نباشند.

بنابراین انتخاب مسکن باید بر اساس علت درد، نتایج آزمایش خون و شرایط بیمار انجام شود.

برای نوروپاتی ناشی از شیمی‌درمانی چه دارویی استفاده می‌شود؟

برخی داروهای شیمی‌درمانی، از جمله تاکسان‌ها، داروهای پلاتینی و وینکا آلکالوئیدها می‌توانند باعث نوروپاتی محیطی شوند.

علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• گزگز دست و پا
• بی‌حسی
• احساس سوزش
• درد عصبی
• حساسیت غیرطبیعی به سرما
• اختلال در انجام کارهای ظریف
• مشکل در راه‌رفتن در موارد شدید

در نوروپاتی محیطی دردناک ناشی از شیمی‌درمانی، دولوکستین یکی از داروهایی است که شواهد علمی بهتری برای استفاده از آن وجود دارد.

درباره داروهایی مانند گاباپنتین، پرگابالین و داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای برای CIPN نیز مطالعاتی انجام شده، اما شواهد آنها برای این کاربرد اختصاصی به اندازه دولوکستین قوی نیست.

اگر نوروپاتی باعث اختلال عملکرد شود، مسئله فقط تجویز مسکن نیست؛ ممکن است انکولوژیست نیاز به بررسی تأخیر درمان، کاهش دوز یا تغییر رژیم داشته باشد.

داروهای ضد اسهال بعد از شیمی‌درمانی

اسهال می‌تواند در اثر بعضی داروهای شیمی‌درمانی و سایر درمان‌های سرطان ایجاد شود.

لوپرامید (Loperamide) یکی از داروهایی است که ممکن است برای کنترل اسهال استفاده شود. در شرایط خاص ممکن است داروهای دیگری نیز تجویز شوند.

اما اسهال شدید نباید صرفاً با مصرف خودسرانه داروی ضداسهال کنترل شود؛ زیرا عفونت، التهاب شدید روده یا سایر مشکلات نیز می‌توانند عامل آن باشند.

در صورت اسهال شدید یا مداوم، تب، خون در مدفوع، سرگیجه، کاهش ادرار یا ناتوانی در نوشیدن مایعات باید با تیم درمان تماس گرفت.

برای یبوست بعد از شیمی‌درمانی چه دارویی مصرف می‌شود؟

یبوست ممکن است در اثر خود درمان سرطان، کم‌تحرکی، کم‌آبی یا داروهای همراه ایجاد شود. برخی داروهای ضدتهوع و مسکن‌های اپیوئیدی نیز می‌توانند احتمال یبوست را افزایش دهند.

بسته به شرایط بیمار ممکن است پزشک از داروهایی مانند:

• پلی‌اتیلن گلیکول (PEG)
• لاکتولوز
• سنا
• بیزاکودیل

استفاده کند.

نوع ملین باید بر اساس علت یبوست انتخاب شود.

همچنین بیماران شیمی‌درمانی، به‌خصوص در صورت نوتروپنی یا کاهش پلاکت، نباید بدون مشورت تیم درمان از شیاف یا تنقیه استفاده کنند.

درد شدید شکم، استفراغ، تورم واضح شکم یا قطع دفع گاز و مدفوع نیازمند بررسی پزشکی است.

داروهای افزایش گلبول سفید بعد از شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی ممکن است تعداد نوتروفیل‌ها را کاهش دهد. این وضعیت که نوتروپنی نام دارد می‌تواند احتمال ابتلا به عفونت را افزایش دهد.

در بیمارانی که احتمال نوتروپنی تب‌دار قابل‌توجه است یا عوامل خطر دیگری دارند، ممکن است پزشک از G-CSF استفاده کند.

نمونه‌های شناخته‌شده عبارت‌اند از:

• فیلگراستیم (Filgrastim)
• پگ‌فیلگراستیم (Pegfilgrastim)

این داروها مغز استخوان را برای تولید نوتروفیل تحریک می‌کنند.

اما G-CSF برای همه بیمارانی که شیمی‌درمانی می‌شوند ضروری نیست و تصمیم به استفاده از آن بر اساس رژیم شیمی‌درمانی و خطر فردی بیمار گرفته می‌شود.

تب بعد از شیمی‌درمانی را جدی بگیرید

تب در بیمار تحت شیمی‌درمانی ممکن است نشانه عفونت در شرایط نوتروپنی باشد.

بیمار باید از قبل از مرکز درمانی خود بپرسد از چه دمایی و تحت چه شرایطی باید فوراً تماس بگیرد. در صورت بروز تب، قبل از مصرف خودسرانه استامینوفن، ایبوپروفن یا سایر داروهای پایین‌آورنده تب بهتر است دستور تیم انکولوژی رعایت شود؛ زیرا این داروها ممکن است تب را موقتاً پنهان کنند.

درمان کم‌خونی ناشی از شیمی‌درمانی

کاهش گلبول‌های قرمز می‌تواند باعث:

• خستگی
• ضعف
• سرگیجه
• تنگی نفس
• کاهش تحمل فعالیت

شود.

درمان به شدت کم‌خونی، علائم بیمار و شرایط درمان سرطان بستگی دارد.

در بعضی بیماران ممکن است تزریق گلبول قرمز لازم باشد. در گروه مشخصی از بیماران مبتلا به کم‌خونی مرتبط با شیمی‌درمانی نیز ممکن است داروهای محرک اریتروپوئز یا ESA در نظر گرفته شوند.

ESAها برای همه بیماران مناسب نیستند و تصمیم به استفاده از آنها باید توسط انکولوژیست و با درنظرگرفتن هدف درمان سرطان، سطح هموگلوبین و خطرات احتمالی انجام شود.

برای خستگی ناشی از شیمی‌درمانی چه دارویی وجود دارد؟

خستگی مرتبط با سرطان و درمان معمولاً علت واحدی ندارد؛ بنابراین یک «قرص مخصوص خستگی شیمی‌درمانی» که برای همه بیماران مناسب باشد وجود ندارد.

پزشک ممکن است ابتدا مواردی مانند:

• کم‌خونی
• عفونت
• درد
• اختلال خواب
• مشکلات تغذیه
• کم‌آبی
• اضطراب و افسردگی
• عوارض سایر داروها

را بررسی کند.

درمان علت زمینه‌ای، فعالیت بدنی متناسب با توان بیمار، بهبود خواب و کنترل سایر عوارض می‌توانند در کاهش خستگی نقش داشته باشند.

درمان زخم دهان و موکوزیت بعد از شیمی‌درمانی

شیمی‌درمانی ممکن است مخاط دهان را تحت تأثیر قرار دهد و باعث درد، زخم، التهاب و دشواری در خوردن یا نوشیدن شود.

مراقبت منظم و ملایم از دهان بخش مهم درمان است. استفاده از مسواک نرم و محلول‌های شست‌وشوی توصیه‌شده توسط تیم درمان می‌تواند کمک‌کننده باشد.

دهان‌شویه‌های حاوی الکل ممکن است مخاط دهان را تحریک کنند و معمولاً انتخاب مناسبی برای مخاط آسیب‌دیده نیستند.

برای کنترل درد ممکن است پزشک از درمان‌های موضعی یا مسکن‌ها استفاده کند. در برخی شرایط خاص نیز فوتوبیومدولیشن یا لیزر کم‌توان برای پیشگیری یا مدیریت موکوزیت کاربرد دارد.

اگر زخم دهان باعث ناتوانی در خوردن یا نوشیدن شده یا همراه تب، خونریزی یا لکه‌های سفید دهان است، بیمار باید با تیم درمان تماس بگیرد.

داروهای تحریک‌کننده اشتها بعد از شیمی‌درمانی

کاهش اشتها در بیمار مبتلا به سرطان ممکن است ناشی از تهوع، تغییر مزه غذا، زخم دهان، یبوست، درد، اضطراب، افسردگی، خود سرطان یا سایر عوامل باشد.

بنابراین اولین قدم همیشه مصرف داروی افزایش اشتها نیست.

اگر کاهش اشتها و وزن ادامه پیدا کند، ارزیابی توسط پزشک و متخصص تغذیه اهمیت دارد. در برخی بیماران، به‌خصوص در شرایط مشخص سرطان پیشرفته، ممکن است داروهایی مانند مژسترول استات یا برای مدت محدود بعضی کورتیکواستروئیدها مورد بررسی قرار گیرند.

مژسترول می‌تواند در برخی بیماران اشتها و وزن را افزایش دهد، اما این افزایش وزن الزاماً به معنای افزایش عضله نیست و دارو می‌تواند عوارضی مانند افزایش خطر لخته خون و مشکلات هورمونی ایجاد کند.

بنابراین داروهای محرک اشتها باید کاملاً فردی تجویز شوند.

داروهای محافظتی در کنار بعضی شیمی‌درمانی‌ها

بعضی داروهای حمایتی برای کاهش یک عارضه مشخص ناشی از یک داروی ضدسرطان استفاده می‌شوند.

برای مثال مسنا (Mesna) برای کاهش سمیت ادراری برخی داروها، به‌ویژه ایفوسفامید و در بعضی شرایط سیکلوفسفامید، استفاده می‌شود.

داروهای محافظتی دیگری نیز ممکن است در شرایط خاص وجود داشته باشند، اما انتخاب آنها کاملاً به نوع رژیم درمان بستگی دارد و نمی‌توان یک نسخه ثابت برای همه بیماران شیمی‌درمانی در نظر گرفت.

مراقبت از پوست و ناخن در شیمی‌درمانی

خشکی، خارش، تغییر رنگ، شکنندگی ناخن‌ها یا بثورات پوستی ممکن است در طول برخی درمان‌ها ایجاد شوند.

برای خشکی ساده پوست معمولاً محصولات مرطوب‌کننده بدون عطر و ملایم ترجیح داده می‌شوند. در صورت التهاب یا بثورات، پزشک ممکن است بر اساس علت از درمان‌های موضعی یا خوراکی استفاده کند.

بثورات شدید، تاول، جداشدن پوست، درد شدید پوست یا ضایعات همراه با تب نیازمند ارزیابی پزشکی است.

آیا داروهای گیاهی عوارض شیمی‌درمانی را کاهش می‌دهند؟

این تصور که یک فرآورده چون «گیاهی» یا «طبیعی» است پس در زمان شیمی‌درمانی بی‌خطر است، درست نیست.

گیاهان دارویی و مکمل‌ها ممکن است:

• با متابولیسم داروهای ضدسرطان تداخل کنند؛
• احتمال خونریزی را تغییر دهند؛
• بر کبد یا کلیه اثر بگذارند؛
• یا اثر برخی داروهای درمانی را تغییر دهند.

درباره زنجبیل، طب سوزنی و طب فشاری برای کنترل تهوع مطالعات مختلفی انجام شده است، اما شواهد برای جایگزین‌کردن آنها با داروهای استاندارد ضدتهوع کافی نیست.

بنابراین پیش از مصرف منظم هر نوع دمنوش، مکمل یا فرآورده گیاهی، بهتر است نام دقیق محصول و مقدار مصرف با انکولوژیست یا داروساز بررسی شود.

به تقل از سایت National Cancer Institute (NCI) :عوارض جانبی درمان سرطان از فردی به فرد دیگر متفاوت است، حتی در میان افرادی که درمان مشابهی دریافت می‌کنند.

آیا می‌توان داروهای عوارض شیمی‌درمانی را خودسرانه مصرف کرد؟

خیر. حتی داروهایی که بدون نسخه در دسترس هستند ممکن است در شرایط خاص برای بیمار تحت شیمی‌درمانی مناسب نباشند.

برای مثال مصرف یک مسکن ضدالتهابی در فردی که پلاکت پایین یا مشکل کلیوی دارد می‌تواند مشکل‌ساز شود. مصرف داروی ضداسهال در برخی شرایط ممکن است ارزیابی علت مهم اسهال را به تأخیر بیندازد و مصرف داروی تب‌بر نیز ممکن است تب ناشی از عفونت را موقتاً پنهان کند.

به همین دلیل بهتر است بیمار پیش از شروع شیمی‌درمانی از تیم درمان خود بپرسد:

• در صورت تهوع چه دارویی مصرف کنم؟
• برای یبوست یا اسهال چه کاری انجام دهم؟
• چه مسکنی برای من مجاز است؟
• در چه دمایی باید بابت تب تماس بگیرم؟
• چه مکمل‌ها یا داروهای بدون نسخه‌ای را نباید مصرف کنم؟

داشتن چنین برنامه‌ای قبل از شروع درمان، مدیریت عوارض در خانه را بسیار ایمن‌تر می‌کند.

چه زمانی عوارض شیمی‌درمانی نیازمند تماس سریع با پزشک هستند؟

بعضی علائم را نباید صرفاً با داروهای تسکین‌دهنده در خانه مدیریت کرد.

بر اساس دستور اختصاصی مرکز درمانی، علائمی مانند موارد زیر می‌توانند نیازمند تماس سریع یا ارزیابی پزشکی باشند:

• تب، به‌خصوص در فردی که احتمال نوتروپنی دارد
• لرز شدید
• تنگی نفس
• درد قفسه سینه
• خونریزی غیرعادی
• استفراغ مکرر یا کنترل‌نشده
• اسهال شدید یا مداوم
• ناتوانی در خوردن یا نوشیدن
• کاهش واضح ادرار یا علائم کم‌آبی
• گیجی یا کاهش سطح هوشیاری
• ضعف شدید و غیرمعمول
• بثورات شدید، تورم صورت یا مشکل تنفسی
• درد شدید یا جدید
• زخم شدید دهان همراه با تب یا ناتوانی در نوشیدن

در این شرایط مصرف دارو برای پنهان‌کردن علامت نباید تماس با تیم درمان را به تأخیر بیندازد.

آیا عوارض شیمی‌درمانی بعد از پایان درمان برطرف می‌شوند؟

بسیاری از عوارض پس از پایان شیمی‌درمانی به‌تدریج بهتر می‌شوند، اما نمی‌توان برای همه آنها یک بازه زمانی ثابت تعیین کرد.

برای مثال تهوع، زخم دهان و بسیاری از تغییرات سلول‌های خونی معمولاً پس از پایان درمان بهبود پیدا می‌کنند، اما برخی مشکلات ممکن است طولانی‌تر باقی بمانند.

نوروپاتی محیطی نمونه مهمی است که در بعضی بیماران می‌تواند ماه‌ها یا حتی مدت طولانی‌تری پس از پایان درمان ادامه داشته باشد.

نوع داروی شیمی‌درمانی، دوز تجمعی، طول دوره درمان، سن، بیماری‌های زمینه‌ای و ویژگی‌های فردی بیمار بر احتمال و مدت عوارض تأثیر دارند.

سؤالات متداول

کلام آخر

عوارض شیمی‌درمانی می‌توانند بخشی دشوار از مسیر درمان سرطان باشند، اما بسیاری از آنها امروزه با پیشگیری مناسب، داروهای حمایتی و گزارش زودهنگام علائم بهتر قابل کنترل هستند. نکته مهم این است که درمان عوارض باید متناسب با علت آنها انجام شود؛ دارویی که برای تهوع یک بیمار مناسب است، لزوماً برای بیمار دیگری مناسب نیست و حتی یک مسکن یا داروی بدون نسخه می‌تواند در شرایط خاص مشکل‌ساز باشد.

بهتر است پیش از شروع هر دوره شیمی‌درمانی، درباره عوارض احتمالی رژیم درمانی خود، داروهایی که در صورت بروز علائم می‌توانید مصرف کنید و نشانه‌هایی که نیازمند تماس فوری هستند از تیم درمان سؤال کنید.

هدف از کنترل عوارض فقط راحت‌ترکردن روزهای درمان نیست؛ مدیریت مناسب عوارض می‌تواند به حفظ تغذیه، فعالیت روزانه، کیفیت زندگی و ادامه ایمن‌تر برنامه درمانی کمک کند.