واکسن HPV: چه کسانی، در چه سنی و چرا باید واکسینه شوند؟

واکسن HPV از چه سنی باید تزریق شود؟ در برنامه واکسیناسیون آمریکا، سن معمول تزریق ۱۱ تا ۱۲ سالگی است و می‌توان واکسیناسیون را از ۹ سالگی آغاز کرد. افرادی که در کودکی واکسینه نشده‌اند نیز معمولاً تا ۲۶ سالگی می‌توانند دوره واکسیناسیون خود را تکمیل کنند. برای برخی بزرگسالان ۲۷ تا ۴۵ ساله، تصمیم‌گیری درباره دریافت واکسن با مشورت پزشک انجام می‌شود.

اما سن تنها عامل تعیین‌کننده نیست. تعداد دوزهای موردنیاز به سن شروع واکسیناسیون، وضعیت سیستم ایمنی و دستورالعمل کشور محل زندگی بستگی دارد.

برای مثال، در برنامه رایج آمریکا، بیشتر افرادی که قبل از ۱۵ سالگی واکسیناسیون را شروع می‌کنند به دو دوز نیاز دارند؛ اما افرادی که از ۱۵ سالگی شروع می‌کنند معمولاً سه دوز دریافت می‌کنند. سازمان جهانی بهداشت نیز برای بعضی گروه‌های سنی، برنامه‌های یک یا دو‌دوزی را در سیاست‌های واکسیناسیون عمومی پذیرفته است.

در این راهنمای بای‌بای‌سرطان، به‌صورت کاربردی بررسی می‌کنیم که واکسن HPV برای دختران و پسران از چه سنی مناسب است، چند دوز لازم دارد، اگر نوبت بعدی فراموش شود چه باید کرد و در چه شرایطی واکسیناسیون باید به تعویق بیفتد.

پاسخ کوتاه: بهترین سن تزریق واکسن HPV چه زمانی است؟

بهترین زمان برای دریافت واکسن HPV، پیش از مواجهه احتمالی با ویروس است.

در برنامه واکسیناسیون آمریکا:

• ۹ سالگی: اولین سن مجاز برای شروع واکسیناسیون.
• ۱۱ تا ۱۲ سالگی: سن توصیه‌شده برای واکسیناسیون معمول دختران و پسران.
• ۱۳ تا ۲۶ سالگی: فرصت تکمیل واکسیناسیون برای افرادی که قبلاً واکسن نزده‌اند یا دوره را کامل نکرده‌اند.
• ۲۷ تا ۴۵ سالگی: واکسیناسیون برای همه به‌طور معمول توصیه نمی‌شود، اما ممکن است برای برخی افراد با تصمیم‌گیری مشترک پزشک و بیمار مناسب باشد.

این بازه‌ها مربوط به توصیه‌های آمریکا هستند. برنامه ملی واکسیناسیون، نوع واکسن موجود و تعداد دوزها ممکن است در کشورهای دیگر متفاوت باشد.

چرا سن تزریق واکسن HPV اهمیت دارد؟

واکسن HPV برای پیشگیری از عفونت‌های جدید ناشی از انواع مشخصی از ویروس پاپیلومای انسانی طراحی شده است.

این واکسن درمان عفونت فعال HPV، زگیل تناسلی یا ضایعات پیش‌سرطانی موجود نیست. بیشترین فایده آن زمانی به دست می‌آید که فرد پیش از مواجهه با انواع ویروس تحت پوشش واکسن، ایمن شده باشد.

از سوی دیگر، پاسخ ایمنی بدن به واکسن در سنین پایین‌تر معمولاً مناسب است و همین موضوع یکی از دلایل استفاده از برنامه‌های کم‌دوزتر در نوجوانان است.

HPV می‌تواند با برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان دهانه رحم، مقعد، اوروفارنکس، آلت تناسلی، واژن و فرج ارتباط داشته باشد.

برای مطالعه جزئیات این ارتباط و نقش واکسن در پیشگیری از سرطان دهانه رحم، می‌توانید مقاله اختصاصی واکسن HPV و پیشگیری از سرطان دهانه رحم را بخوانید.

واکسن HPV برای دختران از چه سنی مناسب است؟

در آمریکا، واکسیناسیون معمول دختران در ۱۱ تا ۱۲ سالگی توصیه می‌شود و شروع آن از ۹ سالگی امکان‌پذیر است.

در بسیاری از برنامه‌های بهداشتی جهان نیز دختران ۹ تا ۱۴ ساله گروه اصلی هدف واکسیناسیون HPV هستند.

اگر دختر نوجوانی در این بازه واکسن نزده باشد، لزوماً فرصت را از دست نداده است. پزشک می‌تواند با توجه به سن فعلی، سوابق واکسیناسیون و دستورالعمل محلی، برنامه مناسب را مشخص کند.

نکته برای والدین: لازم نیست برای تزریق واکسن تا شروع فعالیت جنسی صبر کنید. هدف از واکسیناسیون در سنین پایین، ایجاد محافظت پیش از مواجهه احتمالی با ویروس است.

واکسن HPV برای پسران از چه سنی مناسب است؟

در برنامه آمریکا، سن توصیه‌شده برای پسران نیز همان ۱۱ تا ۱۲ سالگی است و می‌توان واکسیناسیون را از ۹ سالگی آغاز کرد.

واکسن HPV فقط برای پیشگیری از سرطان دهانه رحم نیست. برخی انواع این ویروس با سرطان‌هایی ارتباط دارند که در مردان نیز دیده می‌شوند.

به همین دلیل، واکسیناسیون پسران می‌تواند به محافظت از سلامت خودشان و کاهش انتقال انواع تحت پوشش ویروس کمک کند.

در برخی کشورها، برنامه عمومی واکسیناسیون ابتدا دختران را پوشش می‌دهد و واکسیناسیون پسران به سیاست ملی و منابع موجود بستگی دارد.

آیا بعد از ۱۸ سالگی برای واکسن HPV دیر است؟

خیر. در برنامه آمریکا، واکسیناسیون برای افراد واجد شرایطی که تا ۲۶ سالگی دوره را کامل نکرده‌اند، همچنان توصیه می‌شود.

فردی که در ۱۸، ۲۰ یا ۲۴ سالگی واکسیناسیون را آغاز می‌کند، ممکن است هنوز از محافظت در برابر انواعی از HPV که قبلاً با آن‌ها مواجه نشده است، بهره‌مند شود.

البته واکسن نمی‌تواند عفونتی را که پیش‌تر ایجاد شده درمان کند.

بنابراین، اگر واکسیناسیون در نوجوانی انجام نشده است، بهتر است درباره شروع یا تکمیل آن با پزشک صحبت شود.

واکسن HPV بعد از ۲۶ سالگی و تا ۴۵ سالگی

در آمریکا، واکسیناسیون HPV برای همه افراد بالای ۲۶ سال به‌طور معمول توصیه نمی‌شود.

بااین‌حال، برخی بزرگسالان ۲۷ تا ۴۵ ساله که قبلاً واکسینه نشده‌اند، ممکن است از آن سود ببرند.

برای مثال، احتمال مواجهه با شریک جنسی جدید می‌تواند در ارزیابی احتمال مواجهه آینده با HPV اهمیت داشته باشد.

پزشک هنگام تصمیم‌گیری ممکن است به سابقه واکسیناسیون، احتمال مواجهه آینده، شرایط سلامت و ترجیحات فرد توجه کند.

تأیید مصرف واکسن تا ۴۵ سالگی به معنی ضرورت واکسیناسیون همه افراد این گروه سنی نیست.

برای افراد بالای ۴۵ سال نیز نباید بدون بررسی مقررات و مجوزهای کشور محل زندگی، یک توصیه عمومی درباره تزریق ارائه کرد.

واکسن HPV چند دوز دارد؟

تعداد دوزها به برنامه واکسیناسیون کشور، سن شروع و وضعیت ایمنی فرد بستگی دارد.

جدول تعداد دوزها براساس برنامه رایج آمریکا

این جدول برای توضیح برنامه CDC است و نباید بدون بررسی به‌عنوان دستورالعمل رسمی همه کشورها استفاده شود.

آیا واکسن HPV یک‌دوزی هم وجود دارد؟

بله. سازمان جهانی بهداشت براساس شواهد علمی، برنامه یک‌دوزی را برای برخی گروه‌های سنی و در چارچوب برنامه‌های بهداشت عمومی به‌عنوان یک گزینه پذیرفته است.

برای نمونه، در توصیه‌های WHO برنامه یک یا دو‌دوزی برای دختران ۹ تا ۱۴ ساله و دختران و زنان ۱۵ تا ۲۰ ساله مطرح شده است.

این موضوع به معنی آن نیست که هر فرد می‌تواند شخصاً تصمیم بگیرد فقط یک دوز دریافت کند.

برنامه یک‌دوزی باید با دستورالعمل رسمی کشور و سیاست واکسیناسیون مربوطه مطابقت داشته باشد. همچنین افراد دارای نقص ایمنی ممکن است به دوزهای بیشتری نیاز داشته باشند.

فاصله بین دوزهای واکسن HPV چقدر است؟

در برنامه دو‌دوزی رایج آمریکا، دوز دوم معمولاً ۶ تا ۱۲ ماه پس از دوز اول تزریق می‌شود.

اگر دو دوز با فاصله کمتر از پنج ماه تزریق شده باشند، ممکن است برای تکمیل معتبر دوره، دوز سوم لازم شود.

در برنامه سه‌دوزی، زمان‌بندی معمول به شکل زیر است:

• دوز اول: زمان شروع واکسیناسیون
• دوز دوم: یک تا دو ماه پس از دوز اول
• دوز سوم: حدود شش ماه پس از دوز اول

فاصله‌های حداقلی میان دوزها نیز اهمیت دارند. بنابراین، اگر واکسن زودتر از موعد تزریق شده است، اعتبار آن باید توسط مرکز واکسیناسیون بررسی شود.

اگر دوز دوم یا سوم واکسن HPV فراموش شود چه کنیم؟

یکی از مهم‌ترین سؤال‌ها این است که اگر چند ماه یا حتی چند سال از دوز قبلی گذشته باشد، آیا باید واکسیناسیون را از ابتدا شروع کرد؟

در برنامه CDC، اگر دوره واکسیناسیون قطع یا با تأخیر مواجه شود، معمولاً نیازی به شروع مجدد از دوز اول نیست.

تعداد دوزهای باقی‌مانده براساس سن شروع، تعداد دوزهای معتبر قبلی، فاصله میان آن‌ها و وضعیت سیستم ایمنی تعیین می‌شود.

برای مثال، فردی که اولین دوز را در ۱۳ سالگی دریافت کرده و اکنون در ۱۷ سالگی برای تکمیل واکسیناسیون مراجعه می‌کند، لزوماً به شروع یک دوره جدید نیاز ندارد.

بهتر است تاریخ و نوع واکسن‌های قبلی را همراه داشته باشد تا پزشک برنامه تکمیلی را مشخص کند.

اگر نوع واکسن دوز اول و دوم متفاوت باشد چه می‌شود؟

واکسن‌های HPV از نظر تعداد انواع ویروسی که پوشش می‌دهند، با یکدیگر تفاوت دارند.

برای مثال، واکسن‌های دوظرفیتی، چهارظرفیتی و نه‌ظرفیتی در کشورهای مختلف عرضه شده‌اند.

اگر فرد قبلاً یک نوع واکسن دریافت کرده و اکنون همان فرآورده در دسترس نیست، باید سوابق او بررسی شود تا مشخص شود آیا می‌توان دوره را با فرآورده موجود تکمیل کرد.

در برنامه آمریکا، تکمیل دوره با واکسن موجود طبق دستورالعمل امکان‌پذیر است.

همچنین اگر فرد قبلاً یک دوره معتبر و کامل واکسیناسیون HPV دریافت کرده باشد، صرفاً به دلیل عرضه واکسن نه‌ظرفیتی، معمولاً دریافت دوره اضافی توصیه نمی‌شود.

چه کسانی نباید واکسن HPV بزنند یا باید تزریق را به تعویق بیندازند؟

افراد دارای حساسیت شدید

سابقه واکنش آلرژیک شدید به دوز قبلی یا یکی از اجزای واکسن، از موارد مهم منع مصرف است.

برای بعضی فرآورده‌ها، حساسیت شدید به مخمر نیز اهمیت دارد.

دوران بارداری

تزریق واکسن HPV در دوران بارداری توصیه نمی‌شود و دوزهای باقی‌مانده معمولاً به پس از بارداری موکول می‌شوند.

اگر فردی بدون اطلاع از بارداری واکسن دریافت کرده باشد، این اتفاق به‌تنهایی به معنی آسیب به جنین یا ضرورت اقدام خاصی مانند خاتمه بارداری نیست.

همچنین انجام آزمایش بارداری به‌صورت روتین پیش از واکسیناسیون HPV لازم نیست.

بیماری حاد متوسط تا شدید

اگر فرد در زمان مراجعه بیماری حاد متوسط یا شدید داشته باشد، ممکن است واکسیناسیون تا بهبودی به تعویق بیفتد.

اما یک سرماخوردگی خفیف، به‌تنهایی معمولاً مانع واکسیناسیون نیست.

افراد دارای ضعف سیستم ایمنی

نقص ایمنی به‌خودی‌خود منع مصرف واکسن HPV نیست.

این واکسن حاوی ویروس زنده عفونت‌زا نیست؛ بااین‌حال، پاسخ ایمنی در برخی افراد دارای نقص ایمنی ممکن است ضعیف‌تر باشد.

در برنامه CDC، افراد دارای شرایط تضعیف‌کننده سیستم ایمنی معمولاً به سه دوز نیاز دارند، حتی اگر واکسیناسیون را قبل از ۱۵ سالگی شروع کرده باشند.

در توصیه‌های WHO نیز برای افراد دارای نقص ایمنی، حداقل دو دوز و در صورت امکان سه دوز مطرح است.

آیا افراد مبتلا به سرطان می‌توانند واکسن HPV دریافت کنند؟

در بسیاری از موارد، واکسیناسیون HPV از نظر نوع واکسن برای افراد دارای نقص ایمنی ممنوع نیست، اما زمان مناسب تزریق اهمیت دارد.

در بیمارانی که شیمی‌درمانی، درمان‌های سرکوب‌کننده ایمنی یا پیوند دریافت کرده‌اند، پاسخ بدن به واکسن ممکن است کاهش یابد.

به همین دلیل، زمان‌بندی واکسیناسیون باید با متخصص انکولوژی یا پزشک مسئول درمان هماهنگ شود.

واکسن HPV برای درمان سرطان فعال یا عفونت موجود HPV استفاده نمی‌شود.

آیا پیش از واکسن HPV باید آزمایش HPV یا پاپ اسمیر انجام داد؟

خیر. در حالت معمول، برای تصمیم‌گیری درباره واکسیناسیون HPV نیازی به آزمایش HPV یا پاپ اسمیر قبل از تزریق نیست.

آزمایش HPV نیز نمی‌تواند به‌طور کامل مشخص کند که فرد در گذشته با تمام انواع ویروس تحت پوشش واکسن مواجه شده است یا خیر.

بنابراین، تصمیم واکسیناسیون براساس سن، سابقه تزریق و شرایط پزشکی گرفته می‌شود، نه صرفاً نتیجه آزمایش HPV.

اگر فرد طبق سن و شرایط خود نیازمند غربالگری سرطان دهانه رحم باشد، این غربالگری باید جداگانه و طبق برنامه مناسب ادامه پیدا کند.

آیا فردی که HPV مثبت است می‌تواند واکسن بزند؟

بله، مثبت بودن آزمایش HPV به‌تنهایی مانع واکسیناسیون نیست.

اما واکسن عفونت موجود را از بین نمی‌برد و درمان زگیل تناسلی یا تغییرات سلولی ایجادشده نیست.

ممکن است فرد همچنان در برابر انواع دیگری از ویروس که قبلاً با آن‌ها مواجه نشده است، از واکسن سود ببرد.

مناسب بودن واکسیناسیون به سن و سایر شرایط فرد بستگی دارد.

آیا واکسن HPV عوارض دارد؟

مانند سایر واکسن‌ها، HPV نیز ممکن است عوارضی ایجاد کند که بیشتر آن‌ها خفیف و کوتاه‌مدت هستند.

عوارض شایع شامل موارد زیر است:

• درد، قرمزی یا تورم محل تزریق
• سردرد
• خستگی
• تب خفیف
• درد عضلات
• تهوع یا احساس ناخوشی موقت

بعضی نوجوانان ممکن است پس از تزریق دچار سرگیجه یا غش شوند. به همین دلیل، توصیه می‌شود فرد هنگام تزریق و حدود ۱۵ دقیقه پس از آن در وضعیت نشسته یا خوابیده و تحت نظر باشد.

واکنش حساسیتی شدید بسیار نادر است، اما اگر تنگی نفس، تورم زبان یا گلو یا علائم واکنش شدید ایجاد شود، باید فوراً کمک اورژانسی دریافت کرد.

آیا واکسن HPV باعث ناباروری می‌شود؟

شواهد معتبر علمی نشان نداده‌اند که واکسن HPV باعث ناباروری یا نارسایی زودرس تخمدان می‌شود.

برعکس، پیشگیری از بعضی سرطان‌های مرتبط با HPV و درمان‌های تهاجمی احتمالی آن‌ها می‌تواند از نظر سلامت بلندمدت اهمیت داشته باشد.

بااین‌حال، واکسن HPV یک درمان ناباروری نیست و نباید چنین اثری به آن نسبت داده شود.

آیا واکسن HPV باعث ابتلا به HPV یا زگیل تناسلی می‌شود؟

خیر. واکسن‌های HPV حاوی ویروس زنده و عفونت‌زا نیستند.

بنابراین، تزریق آن‌ها نمی‌تواند باعث ایجاد عفونت HPV شود.

واکسن‌های دارای پوشش انواع HPV 6 و 11 همچنین می‌توانند در پیشگیری از بخش بزرگی از زگیل‌های تناسلی ناشی از این انواع نقش داشته باشند.

آیا واکسن HPV جایگزین پاپ اسمیر می‌شود؟

خیر. واکسیناسیون و غربالگری سرطان دهانه رحم دو اقدام مکمل هستند.

واکسن به پیشگیری از عفونت‌های جدید ناشی از انواع مشخصی از HPV کمک می‌کند؛ درحالی‌که غربالگری برای شناسایی تغییرات پیش‌سرطانی و سرطان در افراد واجد شرایط انجام می‌شود.

حتی فردی که تمام دوزهای واکسن را دریافت کرده است، باید طبق سن و دستورالعمل مربوط به خود غربالگری را انجام دهد.

برای توضیح کامل ارتباط واکسن و پیشگیری از سرطان دهانه رحم، به مقاله اختصاصی واکسن HPV و سرطان دهانه رحم مراجعه کنید.

قبل و بعد از تزریق واکسن HPV چه نکاتی را رعایت کنیم؟

پیش از تزریق، بهتر است سوابق واکسیناسیون، حساسیت‌های شدید قبلی، بارداری و بیماری‌های مهم را به پزشک یا مسئول واکسیناسیون اطلاع دهید.

پس از تزریق نیز بهتر است:

• حدود ۱۵ دقیقه در مرکز بمانید.
• در صورت احساس سرگیجه، بنشینید یا دراز بکشید.
• تاریخ و نام واکسن را ثبت کنید.
• اگر به دوز بعدی نیاز دارید، زمان آن را مشخص کنید.
• در صورت بروز علائم شدید یا غیرمعمول، با مرکز درمانی تماس بگیرید.

برای واکسیناسیون HPV معمولاً نیازی به ناشتا بودن یا انجام آزمایش خون خاصی وجود ندارد.

برنامه واکسن HPV در ایران چگونه است؟

برنامه واکسیناسیون HPV در کشورهای مختلف یکسان نیست و ممکن است براساس سیاست‌های بهداشتی، نوع واکسن و دسترسی به آن تغییر کند.

بنابراین، نمی‌توان برنامه CDC یا WHO را بدون بررسی، به‌عنوان برنامه رسمی و اجرایی ایران معرفی کرد.

برای دریافت واکسن در ایران، لازم است درباره نوع فرآورده، سن مجاز مصرف، تعداد دوزها، فاصله تزریق و اصالت واکسن از پزشک یا مرکز معتبر واکسیناسیون سؤال شود.

همچنین توصیه می‌شود کارت یا سابقه واکسیناسیون نگهداری شود تا در صورت تغییر مرکز یا نوع واکسن، برنامه به‌درستی ادامه پیدا کند.

سؤالات متداول درباره سن تزریق واکسن HPV

کلام آخر

بهترین زمان برای دریافت واکسن HPV معمولاً دوران نوجوانی و پیش از مواجهه احتمالی با ویروس است. در برنامه آمریکا، واکسیناسیون از ۹ سالگی قابل شروع است و در ۱۱ تا ۱۲ سالگی به‌طور معمول توصیه می‌شود. برای افرادی که واکسیناسیون را دیرتر آغاز می‌کنند نیز بسته به سن و شرایط پزشکی، برنامه‌های مشخصی وجود دارد.

مهم‌ترین نکته این است که سن شروع، تعداد دوزها و فاصله تزریق باید با یکدیگر بررسی شوند. اگر یک نوبت را فراموش کرده‌اید، نوع واکسن قبلی را نمی‌دانید یا در گروه دارای نقص ایمنی قرار دارید، برنامه را خودسرانه تغییر ندهید.

واکسیناسیون HPV اقدامی پیشگیرانه است، نه درمان عفونت موجود، و جایگزین غربالگری سرطان دهانه رحم نیز نمی‌شود. انتخاب برنامه مناسب با کمک پزشک و استفاده از منابع معتبر می‌تواند تصمیم‌گیری را ساده‌تر و مطمئن‌تر کند.

منابع زیر مستقیماً از توصیه‌های رسمی درباره زمان‌بندی واکسیناسیون و شرایط خاص پشتیبانی می‌کنند:

• CDC — HPV Vaccine Recommendations؛ سن شروع، تعداد دوزها و واکسیناسیون بزرگسالان.
  CDC
• CDC — Adult Immunization Schedule Notes؛ فاصله‌های معتبر دوزها، بارداری و نقص ایمنی.