چقدر از ژنوم ما «بیاستفاده» محسوب میشود؟ آیا حقیقتاً بخش بزرگی از «DNA زائد» را میتوان به سلاحی فعال علیه سرطان بدل کرد؟ پژوهشی تازه در King’s College London نشان داده است: بخشهایی از DNA که زمانی دورریختنی تصور میشدند، در برخی سرطانهای خون میتوانند نقطهضعفی بزرگ برای سلول سرطانی باشند. آیا اکنون وارد عصر جدیدی از درمانهای مبتنی بر «DNA زائد» شدهایم؟
ژنوم از چه چیزی تشکیل شده است؟
ژنوم انسان بیشتر از ۳ میلیارد حرف ژنتیکی دارد. این حروف در کنار هم توالی DNA را تشکیل میدهند. برخی بخشها، ژنهای فعال هستند (Gene) و دستور ساخت پروتئینها را میدهند. اما بخش خیلی بزرگی از ژنوم ما ژن نیست و سالها تصور میشد بیکارکرد است و به آن اسم «DNA زائد» میگفتند. حالا میدانیم که این بخشها هم در تنظیم و خاموش و روشن کردن ژنها نقش دارند و اصلاً بیاهمیت نیستند.
چرا ژنوم مهم است؟
چون اگر در ژنوم تغییر (جهش) ایجاد شود، ممکن است بدن دچار بیماریهایی مثل سرطان شود. سرطان در واقع نتیجهی جهشهایی است که باعث میشود سلول از کنترل خارج شود. به همین دلیل پژوهشگران سرطان به ژنوم نگاه میکنند تا بفهمند دقیقاً کدام قسمتهای DNA باعث ایجاد تومور شده، و از همان قسمتها به عنوان هدف درمان استفاده کنند.
ژنوم در تحقیقات جدید سرطان چه جایگاهی دارد؟
امروزه درمانهای هدفمند، ایمونوتراپیها و حتی نسل جدید داروها مثل ADC ها و PARP inhibitors بر پایه شناخت دقیق ژنوم طراحی میشوند. یعنی درمان سرطان از روشهای «یک نسخه برای همه» فاصله گرفته و به سمت «درمان شخصیسازی شده» رفته است؛ یعنی هر بیماران براساس ژنوم و جهشهای خاص خود، نسخه درمانی اختصاصیتری دریافت میکند.
ارتباط DNA زائد و درمان سرطان؛ فرصت طلایی برای هدفگیریهای نسل بعدی
محققان در دانشگاه King’s College London دریافتند بخشهایی از دیانای ما که برای سالها «DNA زائد» (junk DNA) خوانده میشد، میتوانند در درمان بعضی سرطانهای خون نقش مؤثری ایفا کنند.
تمرکز این مطالعه بر دو نوع سرطان خون بود: Myelodysplastic syndrome (MDS) و Chronic lymphocytic leukemia (CLL). در این سرطانها، جهشهایی در ژنهای ASXL1 و EZH2 دیده شده است که وظیفه تنظیم ژنهای دیگر را برعهده دارند؛ وقتی این ژنها آسیب میبینند، بخش زیادی از DNA که پیشتر «فعال» نبود، وارد عمل میشود.
در این شرایط، بخشهایی از DNA به نام «عناصر قابل انتقال» (transposable elements – TEs) فعال میشوند و باعث تولید آسیب دیانای در سلول میگردند. در این شرایط، داروهایی به نام مهارکنندههای PARP (PARP inhibitors) که مانع تعمیر دیانای شدهاند، میتوانند باعث انباشت آسیب در سلول سرطانی و در نهایت مرگ آن شوند.
محققان برای اثبات اتصال این مکانیسم از داروهای دیگری (مثل بازدارندههای «reverse transcriptase») استفاده کردند که از فعال شدن TEs جلوگیری میکنند؛ وقتی این داروها داده شدند، اثر PARP inhibitors کاهش یافت، که نشان میدهد مکانیسم دقیقاً از مسیر TEs فعال میگذرد.
اگرچه مطالعه روی سرطانهای خون بوده، محققان معتقدند این استراتژی میتواند به سرطانهای دیگر نیز تعمیم یابد، به ویژه آنهایی که جهشهای مشابه (مثل ASXL1 یا EZH2) دارند.
سرطانهایی که میتوانند جهش ASXL1 یا EZH2 داشته باشند و بالقوه کاندید این نوع درمان باشند:
| نوع سرطان | آیا این جهشها دیده میشود؟ |
|---|---|
| سرطان پستان | بله، بهویژه در نوع triple-negative در برخی بیماران |
| سرطان پروستات | بله، خصوصاً در زیرگروههای مقاوم به درمان |
| سرطان پانکراس | گزارش شده، اما هنوز مطالعات بیشتر نیاز دارد |
| ملانوما (سرطان پوست) | در زیرگروههایی دیده شده |
| سرطانهای معده و مری بعضی موارد | گزارش شده اما شیوع کمتر از خون است |
| سارکومها (برخی انواع) | در تعداد محدودی موارد دیده شده |
مطالعات جدید میگویند: اگر این جهشها در هر سرطان جامد یا خونی وجود داشته باشد، مکانیزم فعال شدن «DNA زائد» و حساسیت به PARP inhibitors ممکن است برقرار باشد.
یعنی معیار اصلی نوع سرطان نیست بلکه وجود جهش در مسیرهای اپیژنتیک مثل ASXL1 و EZH2 است.
“این تحقیق هنوز آزمایشی ست و درمان قطعی نیست.”
نکات کلیدی در خصوص DNA زائد
- بخش بزرگی از ژنوم ما پیشتر «بیکارکرد» تلقی میشد، اما اکنون در شرایط خاص میتواند نقطهضعفی برای سلول سرطانی شود.
- در بعضی سرطانهای خون با جهش در ASXL1 یا EZH2، بخشهای «عناصر قابل انتقال» (TEs) فعال میشوند و باعث آسیب DNA میگردند.
- استفاده از مهارکنندههای PARP در این شرایط میتواند باعث مرگ سلول سرطانی شود، زیرا این داروها مانع از تعمیر DNA آسیبدیدهاند.
- زمانی که از یک داروی دیگر برای خاموش کردن TEs استفاده شد، اثر داروی PARP کاهش یافت؛ این یعنی مکانیسم درمانی جدید، مسیر متفاوتی نسبت به درمانهای رایج دارد.
- اگر این یافتهها به سرطانهای دیگر تعمیم یابد، ممکن است دریچهای جدید به سمت درمان سرطان باز شود.
کلام آخر
این یافتهها به ما میگویند حتی آنچه قبلاً بیارزش میپنداشتیم، میتواند به ابزاری قدرتمند در جنگ با سرطان تبدیل شود. DNA «زائد» شاید دیگر زائد نباشد؛ بلکه نقطه امید تازهای است. اگر شما یا عزیزتان در مسیر درمان هستید، بدانید که علم پیوسته در حال کشف رازهای تازه است — و گاهی بزرگترین منابعِ امید، در جایی هستند که کمتر به آن نگاه شده است. لطفاً تجربه یا نظر خود را در بخش دیدگاه بنویسید و دریچهای به امیدهای نو باز کنیم.
این ترجمه و بازنویسی از اصل مقاله منتشرشده در ScienceDaily به تاریخ ۲۷ اکتبر ۲۰۲۵ برای بیماران سایت «بای بای سرطان» انجام شده است.
